Önce kararın türünü belirlemek gerekir
Bir kayyum kararının nasıl kaldırılacağı, o kararın hangi kanuna dayandığına ve hangi makam tarafından verildiğine bağlıdır. Sulh hukuk mahkemesinin Medeni Kanun'a göre verdiği bir karar, bir ceza hâkiminin Ceza Muhakemesi Kanunu'na göre verdiği karar ve İçişleri Bakanlığı ya da valilik tarafından yapılan bir belediye görevlendirmesi farklı yollarla denetlenir. Bu yüzden ilk adım, kararın metnini edinip dayanağını okumaktır. Farklı atama yollarını Kayyum nasıl atanır? yazısında anlattık.
Genel olarak bir kayyum iki şekilde ortadan kalkar: Ya karara karşı bir kanun yoluna başvurulur ve karar kaldırılır, ya da kayyumluk kanunda öngörülen bir nedenle sona erer. Aşağıda her tür için iki yolu ayrı ayrı ele alıyoruz.
Medeni Kanun'a göre atanan kayyum
İtiraz
Medeni Kanun'da kayyumu vesayet makamı, yani sulh hukuk mahkemesi atar. TMK m. 431, vasinin atanmasına ilişkin usul kurallarının kayyum atanmasında da uygulanacağını söyler. Bu kurallardan biri TMK m. 422'dir: İlgili olan herkes, atamayı öğrendiği günden başlayarak on gün içinde atamanın kanuna aykırı olduğunu ileri sürebilir. Atanan kişi de tebliğden itibaren on gün içinde görevden kaçınma hakkını kullanabilir. Vesayet makamı itirazı yerinde görürse yeni bir atama yapar; yerinde görmezse görüşüyle birlikte durumu karar vermesi için denetim makamına, yani asliye hukuk mahkemesine bildirir. İtiraz sonuçlanana kadar atanan kişi görevini sürdürmekle yükümlüdür (TMK m. 423).
Kanun, vesayet makamının kararlarına karşı tebliğden itibaren on gün içinde denetim makamına itiraz edilebileceğini başka maddelerde de düzenler (örneğin TMK m. 461 ve 488). Hangi itiraz yolunun ve hangi sürenin somut karara uygulanacağı, ayrıca başka kanun yollarının gündeme gelip gelmediği, dosyanın özelliklerine göre bir hukukçuyla değerlendirilmelidir.
Kayyumun işlemlerine karşı şikâyet
Atama kararının kendisine değil de kayyumun yaptığı işlere itiraz ediliyorsa, ilgililer kayyumun denetimini yapan vesayet makamına başvurabilir. Kanun, yönetim kayyumluğunun kayyumun görevden alınmasıyla da sona ereceğini öngörür (TMK m. 477). Kayyumun görevini gereği gibi yapmadığını düşünen ilgililer, bu yönde vesayet makamından talepte bulunabilir.
Kendiliğinden sona erme
Türk Medeni Kanunu m. 477'ye göre:
- Temsil kayyumluğu, kayyumun yapmakla görevlendirildiği iş bitince sona erer.
- Yönetim kayyumluğu, kayyumun atanmasını gerektiren sebep ortadan kalktığında ya da kayyum görevden alındığında sona erer.
Örneğin organlarını kaybettiği için kayyum atanan bir dernek yeniden yönetim kurulunu seçerse, ya da uzun süredir bulunamayan bir kişi geri dönerse, ilgililer atama nedeninin ortadan kalktığını göstererek kayyumluğun sona erdirilmesini isteyebilir. Atama ilan edilmişse ya da mahkeme gerekli görürse sona erme de ilan edilir (TMK m. 478).
Ticaret Kanunu'na göre atanan kayyum
Anonim şirkette genel kurul çağrısı için TTK m. 412 uyarınca verilen kayyum kararı konusunda kanun açık bir hüküm koyar: Bu karar kesindir. Yani bu karara karşı olağan bir kanun yolu öngörülmemiştir. Bu tür kayyumun görevi dar olduğundan, toplantının yapılmasıyla birlikte görev de fiilen tamamlanır.
Ceza Muhakemesi Kanunu'na göre atanan kayyum
İtiraz ve süresi
CMK m. 267'ye göre hâkim kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir; mahkeme kararlarına karşı itiraz ise yalnızca kanunun gösterdiği hallerde mümkündür. Bu nedenle soruşturma aşamasında hâkim tarafından verilen kayyum kararı itiraz yoluna tabidir. Kovuşturma aşamasında mahkemenin verdiği karara karşı hangi yola gidileceği, kanunun o karar için öngördüğü düzenlemeye bağlıdır ve bir hukukçuyla değerlendirilmelidir. CMK m. 268'e göre itiraz, kanunda ayrıca bir hüküm yoksa ilgililerin kararı öğrendiği günden itibaren iki hafta içinde, kararı veren merciye verilecek bir dilekçeyle ya da zabıt kâtibine yapılacak ve tutanağa geçirilecek bir beyanla yapılır.
Bu süre daha önce yedi gündü. 2024 yılında 7499 sayılı Kanunla "yedi gün" ibaresi "iki hafta" olarak değiştirildi. Eski kaynaklarda yedi günlük sürenin geçtiğini görebilirsiniz; güncel metin iki haftadır.
Kararına itiraz edilen hâkim ya da mahkeme itirazı yerinde görürse kararını kendisi düzeltir. Yerinde görmezse en geç üç gün içinde itirazı incelemeye yetkili olan mercie gönderir. Sulh ceza hâkimliği kararlarına yapılan itirazlarda yetkili merci, kanunda belirtilen sıraya göre başka bir sulh ceza hâkimliğidir.
Kayyumun işlemlerine karşı başvuru
CMK m. 133/3'e göre ilgililer, atanan kayyumun işlemlerine karşı görevli mahkemeye Medeni Kanun ve Ticaret Kanunu hükümlerine göre başvurabilir. Bu, atama kararına itirazdan ayrı bir yoldur: Atama yerinde kalsa bile kayyumun belirli bir işlemi mahkemeye taşınabilir. Kayyumun görevleriyle ilgili işlemlerinden doğan tazminat talepleri ise kayyuma değil, CMK m. 142-144'teki usule göre Devlet aleyhine yöneltilir (CMK m. 133/5).
Tedbirin sona ermesi
CMK m. 133'teki kayyum bir koruma tedbiridir; madde belirli bir bitiş tarihi öngörmez. Tedbirin kaldırılması, kararı veren ya da itirazı inceleyen merciin kararıyla olur. Soruşturmanın ya da kovuşturmanın seyri, tedbirin sürdürülüp sürdürülmeyeceği konusunda belirleyicidir. Kovuşturmaya yer olmadığı ya da beraat kararı verilirse, kanun en azından kayyuma şirket bütçesinden ödenen ücretin kanuni faiziyle birlikte Hazine'den karşılanacağını açıkça düzenler (CMK m. 133/2).
TMSF'nin kayyum olarak görev yaptığı şirketlerle ilgili 6758 sayılı Kanun m. 19 ayrıca bir kural içerir: Bu kapsamda satılan şirketlerin kayyumluk kararı, hisselerin devrinden sonra Fon'un talebi üzerine ilgili mahkeme ya da hâkimlik tarafından kaldırılır.
Belediye görevlendirmeleri
Belediyelerde "kayyum" diye anılan görevlendirme bir mahkeme kararı değil, idari bir işlemdir. Bu nedenle denetimi de farklıdır:
- Gözden geçirme: 5393 sayılı Belediye Kanunu m. 47'ye göre görevden uzaklaştırma kararı iki ayda bir gözden geçirilir. Devamında kamu yararı bulunmayan karar kaldırılır.
- Kanuni kaldırma halleri: Kovuşturma açılmaması, kamu davasının düşmesi, beraat kararı verilmesi, davanın genel af ile ortadan kalkması ya da görevden düşürülmeyi gerektirmeyen bir suçtan mahkûmiyet hallerinde görevden uzaklaştırma kararı kaldırılır (m. 47).
- Yargı yolu: Anayasa m. 125'e göre idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır. Görevden uzaklaştırma ve görevlendirme işlemlerine karşı idari yargıda dava açılabilir. Hangi mahkemenin görevli olduğu ve dava açma süresi gibi ayrıntılar idari yargılama mevzuatına göre belirlenir.
Belediyedeki usulün kendisini Belediyeye kayyum ataması yazısında ayrıntılı olarak anlattık.
Son başvuru yolu: Anayasa Mahkemesi
Olağan kanun yolları tüketildikten sonra, kayyum kararının Anayasa'da güvence altına alınmış bir temel hakkı ihlal ettiğini düşünen kişi, Anayasa m. 148 uyarınca Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuruda bulunabilir. Bu başvurunun kendine özgü koşulları ve süreleri vardır.
Pratik öneriler
- Kararın tam metnini edinin ve hangi kanun maddesine dayandığını belirleyin.
- Tebliğ ya da öğrenme tarihini not edin; itiraz süreleri kısadır ve bu tarihten itibaren işler.
- Atama kararına itiraz ile kayyumun işlemlerine karşı başvuruyu birbirinden ayırın.
- Süre ve yetkili merci konusunda şüphe varsa bir avukattan destek alın.
Kaynaklar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m. 422, 423, 431, 461, 477, 478, 488 (mevzuat.gov.tr)
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, m. 412 (mevzuat.gov.tr)
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, m. 133, 142-144, 267, 268 (mevzuat.gov.tr)
- 7499 sayılı Kanun m. 37 ile CMK m. 268'de yapılan süre değişikliği (CMK metnindeki dipnot, mevzuat.gov.tr)
- 6758 sayılı Kanun, m. 19 (mevzuat.gov.tr)
- 5393 sayılı Belediye Kanunu, m. 47 (mevzuat.gov.tr)
- Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, m. 125, 148 (mevzuat.gov.tr)
Bu yazı hukuki danışmanlık değildir.