Temel ayrım: organ ve görevli
Bir anonim şirketi kimin yönettiği sorusunun olağan cevabı yönetim kuruludur. Türk Ticaret Kanunu m. 365'e göre anonim şirket, kanundaki istisnalar saklı kalmak üzere, yönetim kurulu tarafından yönetilir ve temsil olunur. Yönetim kurulu, şirketin kendi organıdır; şirketin iç düzeninin bir parçasıdır ve yetkisini şirketin kendi işleyişinden, yani esas sözleşmeden ve genel kuruldan alır.
Kayyum ise şirketin organı değildir. Bir mahkeme ya da kanunun yetkili kıldığı başka bir makam tarafından, belli bir amaç için ve dışarıdan görevlendirilir. Yetkisini şirketin pay sahiplerinden değil, atama kararından ve bu kararın dayandığı kanun hükmünden alır. İki kurum arasındaki farkların neredeyse tamamı bu temel ayrımdan doğar. Kayyumun hangi kanunlara göre atandığını Kayyum nedir? yazısında özetledik.
Kim seçer, kim atar?
Yönetim kurulu: TTK m. 359'a göre anonim şirketin, esas sözleşmeyle atanmış ya da genel kurul tarafından seçilmiş, bir veya daha fazla kişiden oluşan bir yönetim kurulu bulunur. Yönetim kurulu üyelerinin seçimi, görevden alınması, süreleri ve ücretleri genel kurulun devredilemez yetkileri arasındadır (TTK m. 408).
Kayyum: Pay sahipleri kayyumu seçmez. Kayyumu, dayanılan kanuna göre sulh hukuk mahkemesi (Türk Medeni Kanunu m. 427), asliye ticaret mahkemesi (TTK m. 412) ya da ceza soruşturması veya kovuşturması sırasında hâkim veya mahkeme (Ceza Muhakemesi Kanunu m. 133) atar.
Ne kadar süre görev yaparlar?
Yönetim kurulu: Üyeler en çok üç yıl için seçilir; esas sözleşmede aksine hüküm yoksa yeniden seçilebilirler (TTK m. 362).
Kayyum: Kayyumun süresi genellikle takvimle değil, atanma nedeniyle sınırlıdır. Medeni Kanun'daki yönetim kayyumluğu, atamayı gerektiren neden ortadan kalktığında ya da kayyum görevden alındığında sona erer (TMK m. 477). Genel kurul çağrısı için atanan kayyumun görevi, toplantının yapılmasıyla anlamını yitirir. Ceza muhakemesindeki kayyum ise bir koruma tedbiri olarak, kararı veren ya da itirazı inceleyen merci tarafından kaldırılana kadar görevini sürdürür.
Görevden alma
Yönetim kurulu: Üyeler, esas sözleşmeyle atanmış olsalar bile, gündemde ilgili bir madde varsa ya da haklı bir sebep bulunuyorsa genel kurul kararıyla her zaman görevden alınabilir (TTK m. 364). Yani pay sahipleri kendi seçtikleri yöneticileri değiştirebilir.
Kayyum: Genel kurul kayyumu görevden alamaz. Kayyumu ancak onu atayan makam ya da bu makamın kararını denetleyen üst merci görevden alabilir veya kayyumluğu sona erdirebilir.
Yetkinin kapsamı
Yönetim kurulu: TTK m. 374'e göre yönetim kurulu, kanun ve esas sözleşmeyle genel kurula bırakılanlar dışında, şirketin işletme konusunun gerçekleştirilmesi için gereken her türlü iş ve işlem hakkında karar almaya yetkilidir. TTK m. 375 ayrıca yönetim kurulunun devredemeyeceği ve vazgeçemeyeceği görevleri sayar; şirketin üst düzeyde yönetimi, yönetim teşkilatının belirlenmesi ve finansal denetim düzeninin kurulması bunlar arasındadır.
Kayyum: Kayyumun yetkisi atama kararında yazılı olanla sınırlıdır. Medeni Kanun'a göre bir malvarlığını yönetmekle görevlendirilen kayyum yalnızca o malvarlığının yönetimi ve korunması için gerekli işleri yapabilir (TMK m. 460). TTK m. 412'deki kayyumun yetkisi gündemi düzenlemek ve toplantıya çağırmakla sınırlıdır. Ceza muhakemesinde ise kararın içeriğine göre iki model vardır: kayyum ya yönetim organının kararlarını onaylar ya da yönetim yetkilerinin tamamını üstlenir (CMK m. 133/1).
Birlikte var olabilirler mi?
Evet, bazı durumlarda kayyum ile yönetim kurulu aynı anda vardır. Örneğin CMK m. 133'teki onay modelinde yönetim kurulu görevde kalır, karar almaya devam eder; ancak bu kararların geçerliliği kayyumun onayına bağlıdır. Genel kurul çağrısı için atanan kayyum da yönetim kurulunun yerine geçmez, yalnızca belirli bir işi yapar. Buna karşılık yönetim yetkilerinin tamamen kayyuma verildiği durumda yönetim kurulu fiilen işlev göremez hale gelir. Bu farkın şirkete etkileri Şirkete kayyum atanırsa ne olur? yazısında anlatılıyor.
Sorumluluk
Yönetim kurulu: Üyeler görevlerini tedbirli bir yöneticinin özeniyle yerine getirmek ve şirketin menfaatlerini dürüstlük kurallarına uyarak gözetmekle yükümlüdür (TTK m. 369). Kanundan ve esas sözleşmeden doğan yükümlülüklerini kusurlarıyla ihlal ederlerse şirkete, pay sahiplerine ve şirket alacaklılarına karşı verdikleri zarardan sorumlu olurlar (TTK m. 553).
Kayyum: Sorumluluk rejimi dayanılan kanuna göre değişir. Medeni Kanun'da kayyum vesayet makamının denetimi altında çalışır; kanun, sorumlu vasi ve kayyuma karşı açılacak tazminat davalarını da ayrıca düzenler (TMK m. 492). CMK m. 133 uyarınca atanan kayyumların görevleriyle ilgili işlemlerinden doğan tazminat davaları ise doğrudan kayyuma değil, Devlet aleyhine açılır; Devlet, görevini kötüye kullanan kayyuma bir yıl içinde rücu eder (CMK m. 133/5).
Ücret
Yönetim kurulu: Üyelerin ücretleri, huzur hakları, ikramiye ve primleri genel kurul tarafından belirlenir (TTK m. 408). Yani yöneticilere ne ödeneceğine pay sahipleri karar verir.
Kayyum: Kayyumun ücretini atayan makam belirler. Medeni Kanun'da kayyumun görev süresi ve ücreti vesayet makamınca belirlenir (TMK m. 458). CMK m. 133'e göre atanan kayyumun ücretini hâkim veya mahkeme takdir eder ve bu ücret şirket bütçesinden karşılanır; kovuşturmaya yer olmadığı ya da beraat kararı verilirse ödenen tutar kanuni faiziyle birlikte Devlet Hazinesi'nden karşılanır (CMK m. 133/2).
Kısa karşılaştırma
| Yönetim kurulu | Kayyum | |
|---|---|---|
| Konumu | Şirketin kendi organı | Dışarıdan görevlendirilen kişi |
| Kim belirler | Esas sözleşme ya da genel kurul | Mahkeme ya da kanunda yetkili kılınan makam |
| Süre | En çok üç yıl, yeniden seçilebilir | Atanma nedenine ya da karara bağlı |
| Görevden alma | Genel kurul | Atayan makam ya da üst merci |
| Yetki | Kanun ve esas sözleşme çerçevesinde geniş | Atama kararıyla sınırlı |
Kaynaklar
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, m. 359, 362, 364, 365, 369, 374, 375, 408, 412, 553 (mevzuat.gov.tr)
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m. 427, 458, 460, 477, 492 (mevzuat.gov.tr)
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, m. 133 (mevzuat.gov.tr)
Bu yazı hukuki danışmanlık değildir.